Sansamba, de Isabel Franc e Susanna Martín

Un día llamaron a la puerta de mi casa, al otro lado había un negro con una bicicleta

Así comeza Sansamba, unha novela gráfica que conta unha historia necesaria con sinceridade e tenrura. Unha amizade real, entrañable, entre a escritora Alicia, unha burguesa progre de Barcelona, e Baala, un mozo senegalés, que se busca a vida no Maresme.

Todo comeza cando o rapaz chegado de Senegal nas dramáticas e vergonzosas condicións habituais, que tamén nos relata no cómic, timbra na casa de Alicia para pedir traballo. A partir de aquí iníciase un camiño de coñecemento e recoñecemento mutuo, no que ambos saltan por riba dos prexuízos asumidos pola súa tradición e formación, e son quen de respectarse e quererse, de alegrarse a vida mutuamente. Alicia atopa o estímulo que necesitaba para superar a rutina e a decadencia física, o devalar plano cara un final que semella próximo. Baala ten en Isabel o apoio que necesitaba para ir gañándose a vida no entorno hostil no que vive e poder mandar diñeiro a súa familia. Arredor destes dous personaxes xorden outros, as amigas de Isabel e a familia de Baala, que enriquecen a historia principal, ofrecéndonos un achegamento a realidades distintas, non necesariamente alleas ao noso entorno.

Non me gustou moito o debuxo, pero o argumento é tan bonito que calquera crítica que se poida facer sería inxusta ante a calidade da narración, os valores que transmite e o optimismo respecto da especie humana que sentimos ao rematar a lectura. Encántame o ton, fuxindo de todo tipo de maniqueísmo ou buenismo, sen ocultar os prexuízos que todos temos e a crítica (tamén a autocrítica), ensamblando a culminación dunha amizade por medio de pequenos detalles, da tolerancia, do cariño e da confianza. Como calquera outra amizade verdadeira.

Claro, o punto de vista é o de Alicia, non o de Baala, pero ese pode ser, debería ser, tamén o noso punto de vista. Aí están os nosos prexuízos de brancos de clase media, receosos co diferente, pero capaces de superalos, porque temos a capacidade de diferenciar o ben do mal, de non caer na compracencia e o auto engano, de ser boas persoas e tratar aos demais como nos gustaría que nos tratasen a nós.

Unha lectura máis que recomendable que ademais conta cunha unidade didáctica magnífica, ideal para traballar nas aulas a problemática da inmigración, pero tamén de como enfrontarnos ao mundo, aos demais, desde unha postura ética. A única ferramenta sólida para vivir mellor, con nós mesmos e cos outros.

Unidade didáctica

«O veo tápanos a cabeza, non a mente»

Reivindican  a súa condición de mulleres e de musulmás. Dúas realidades que teñen que conxugar cunha contorna marcada polos estereotipos. Ademais, a comunidade islámica segue marcando as pautas. Elas queren elixir o seu propio camiño. 

Mila Méndez 06 de abril de 2015. La Voz de Galicia

«Vinche conducindo e levabas veo». Isto é o que lle dixo hai pouco unha muller en Pontevedra a Fátima Mlibda. Cando conta estas anécdotas non pode evitar sorrir. A Souad Nahil un cliente empezoulle a falar con xestos aínda despois de que ela se dirixise a el nun perfecto castelán. Galicia é a terceira comunidade de España con menos residentes musulmáns e, xa que logo, con menos musulmás. Aínda non nos familiarizamos con elas e iso que algunhas levan aquí anos. 

Tanto os pais de Fátima como os de Souad chegaron de Marrocos a finais dos 80 atraídos polo traballo no mar ou os transportes. Elas sumáronse despois coas súas nais. Son a segunda xeración. A que intenta integrarse sorteando os estereotipos da sociedade receptora e, ao mesmo tempo, as fortes tradicións que imperan na súa contorna. 

«Queremos que nos coñezan», conta Souad. O rol da muller musulmá en Galicia, e no resto de España, caracterizouse pola súa escasa visibilidade. Hai poucas estatísticas sobre a súa actividade e influencia. Adoitan illarse máis nas súas comunidades ou nas súas familias. Un papel que, parece, queren cambiar. «Levo aquí desde nena e se como son os galegos, con todo a maioría non ten nin idea de como son eu. Estes días estou a asistir a un curso que imparte a Cámara de Comercio de Pontevedra. Un dos meus compañeiros confesoume que nunca pensou que fose tan intelixente o día que me coñeceu», di unha aínda sorprendida Souad. Ela ten xa a nacionalidade española e como outras tantas mozas españolas acaba de quedar no paro. Comparte piso coa súa irmá en Vigo, para aforrar gastos, e séguese formando. 

«Fixen un curso de técnico de raios, traballei no departamento de control de calidade dunha empresa ata hai pouco e houbo unha época na que incluso compaxinei dous empregos». Con 29 anos, non se casou. «Os meus pais insinúanme ás veces que o vaia pensando, pero aínda teño outros obxectivos». Un deles é a asociación Mozas Musulmás en Galicia. Acábana de fundar e suman xa unhas trinta socias.  Fátima é a presidenta. «Non queremos dar pena nin que crean que por levar este veo somos sumisas, que estamos oprimidas. Cóbreme a cabeza, non a mente», subliña. 

Estes días non pairan. Deron unha charla na Cruz Vermella e na praza da Peregrina colocaron mesas informativas. A maioría están ou estudaron unha carreira ou un ciclo formativo. Son novos, teñen entre 19 e 30 anos. A dúbida é ¿cando casen poderán seguir facendo o mesmo? Souad insiste aquí na súa autonomía. «Temos máis independencia da que pensades. Non nos manda ningunha mesquita nin ningún home, isto facémolo nós». 

Non se atreve , con todo, a definirse como feminista. «Reivindico o papel das mulleres, grazas a elas prosperan as sociedades». Fátima incide no mesmo: «Non estamos encerradas nas nosas casas, a proba é que nos esforzamos por ter un futuro mellor». É neste momento cando fai unha paréntese. «Hai moita confusión con termos por exemplo a yihad. Moi poucos saben que o seu significado en árabe é esforzo. Esforzarme é o que fago eu por estudar, por buscar traballo e por axudar aos meus pais, non o que fan un grupo de tolos». 

Non son alleas ás noticias que estes días se repiten. Cada semana coñecemos un caso novo de mozos, entre eles tamén mulleres, que son recrutados polo Estado Islámico en España. Hai casos en Ceuta e Melilla, pero tamén en Barcelona, Ávila, Cidade Real ou Badalona, onde foron detidos dous irmáns e tamén os seus pais. «Amólame que teñamos que pagar polo que fan catro personaxes», remarca Fátima. «Eu, nos meus 21 anos, non vou coller e deixalo todo. As mozas que están a recrutar son a maioría moi novas e influenciables. Fanlles un lavado de cerebro. Desde logo danme moita pena, non saben o que lles espera. ¿Como me vou ir eu a un país que está en guerra como Siria?». Os atentados contra a revista francesa Charlie Hebdo ou contra o Museo do Bardo, en Tunisia, fixeron rebrotar a islamofobia. «O problema é que non entenden o Islam, interprétano como queren. A nós tamén nos afecta. As mulleres tamén sofren a violencia», di Salma, unha estudante musulmá de 20 anos. 

Outra universitaria, Nassima, engade: «Sempre me sentín moi famosa. Cando paso a xente detense e mírame. Supoño que por curiosidade. Tras o ataque de París houbo uns días nos que as miradas eran diferentes, como atacantes. O venres desa semana, despois de clase, fixen a maleta e funme a coller o autobús para irme a casa. Paseino moi mal. Púxenme nerviosa e case me confundo de parada. Logo, dentro, a radio estaba tan alta? Desde entón non uso maleta nin mochila, prefiro levar moitas bolsas. Todo isto é unha dor dobre. Por unha banda ves que o Estado Islámico mata a xente inocente, incluídos musulmáns e, por outro, venche como unha terrorista». Tras media vida en Galicia, non se expoñen regresar ao país no que naceron os seus pais. «Sempre me sentín integrada, os meus amigos son españois e á parte dalgunha que outra anécdota nunca vivín ningún tipo de rexeitamento. Talvez son afortunada por vivir en Vigo e non nun pobo ou nunha cidade máis grande», opina Souad. Fátima, que terminou o ciclo de Comercio e Mercadotecnia, asente. «Nunca vou esquecer que son marroquí, pero non teño pensado volver. Tería que empezar de cero. A miña vida está aquí». 

Nassima sabe que nunca pasa desapercibida. No medio dos corredores repletos de estudantes apurados polos exames destaca o seu rostro risueño e sereno. Iso e o veo dun intenso verde que cobre a súa cabeza. «Son unha das primeiras alumnas en Filoloxía que o leva», presume. Non se separa do seu cartafol da USC mentres nos conta como en clase todos os profesores a coñecen, «sempre din: ti, a que está á beira de Nassima». Estuda Lingua  e Literatura Modernas. Pronuncia cada palabra dunha forma tan natural que custa descubrir na súa entonación os sinais do seu árabe natal. Como a maioría de musulmás en Galicia é de Marrocos. Máis ou menos. Chegou aquí con apenas dez anos e cando lle preguntas a que lugar séntese máis vinculada a súa resposta non pode ser máis galaica. «Depende do día», solta. 

Ela é a primeira da súa casa que chega á Universidade. «Para a miña nai é un soño. Si pregúntasme a quen admiro máis che digo que a ela. Deixouno todo, a súa familia, a súa vida, para darnos un futuro mellor. En Safí chegábanos co soldo do meu pai. Aquí non, é limpadora», apostila. En Santiago a primavera non impide que as nubes fagan acto de presenza. As nubes e a choiva. «Co veo, mira, mato dous paxaros dun tiro. Móllome moito menos», chancea mentres intenta quitarlle importancia á pregunta que protagoniza a conversación, ¿Por que o veo? Xunto a Nassima espéranos Salma. Está en segundo de Administración e Dirección de Empresas. Ela non o leva. O seu pelo ondulado móvese libremente e cun punto de rebeldía que se compasa coa súa personalidade. Firme e madura aos seus escasos vinte anos. «O ano pasado empecei a buscar traballo e o veo era un obstáculo así que decidín quitarmo. En casa respectáronme, dixeron que era a miña decisión». 

Salma é de Casabranca, aínda que vive en Ordes desde nena. «Ir a Marrocos ás veces é incómodo. A xente machúcache máis, sobre todo nos barrios máis periféricos. Aquí séntome máis eu. Podo dicir que non me quero casar e non pasa nada. Alí diríanme que vou polo mal camiño». ¿É o Islam machista? Ao formular a pregunta as dúas contestan: «Non». «Hai que distinguir a relixión da cultura. Os países árabes sempre foron moi machistas, pero iso non é polo Islam. A educación é fundamental para o progreso. Alí una das miñas tías está divorciada e non pasa nada», di Nassima. «Gustaríame ver avanzar as cousas. Claro  que é machista que castiguen a unha muller por pór os cornos», responde Salma. queda un momento pensando e engade: «O Corán tamén ten que actualizarse. Na época de Mahoma non había universidades. Agora si. No meu país tamén hai cada vez máis mulleres nas aulas». Volvendo ao yihab,  Nassima remarca: «Púxenmo aos 19, xusto antes de empezar na universidade. Oxalá toda Galicia fose como a miña facultade, aquí non me sento tan observada». Sobre a súa imposición en adolescentes, matiza: «Creo nunca se debería pór antes dos 15 ou 16 anos, que é cando empezas a ter o teu propio criterio para decidir o que queres. Verllo o a nenas máis pequenas paréceme precipitado. Cando mo puxen a miña nai non parou de chorar, non quería que me discriminasen». Os pais de Fátima vivírono de forma parecida: «Non llo esperaban. Para min foi unha forma de reafirmarme. Ninguén ten que liberarme de algo que eu elixín. ¡E que conste que me gusta moito arranxarme!», exclama. Quen ten decidido non recuperalo é Salma. «Con el era a moza de veo que non saía. Son marroquí, pero agora ando con xente de aquí. A miña nai, que non o levaba en Casabranca, púxollo en Galicia para evitar que a xulgasen». Á beira de Marrocos, en Tunisia, acábase de celebrar o Foro Social Mundial no que estivo a xornalista e experta no mundo árabe Montserrat Boix. «Tunisia acaba de aprobar a paridade na súa Constitución. A maioría das mozas tunisianas coas que me crucei non levaban veo. Non podemos esquecer que en moitos países árabes as mulleres loitan polo dereito a non vestilo. Pensar que se é máis musulmá por usalo tamén é un estereotipo. Á fin e ao cabo a súa misión é a de ocultar». Boix, coordinadora tamén de Mulleres en Rede, engade: «A comunidade musulmá en España é unha das máis conservadoras. O importante é que o que fagan sexa con autonomía». Yashmina Shawki, xornalista galega filla de pai kurdo, apunta: «Coñezo a mulleres integradas e sen veo. Si pono tan novos creo que non se trata dunha elección propia». 

A hora de descanso vaise terminando. «A verdade é que non quero casarme, sería coma se cortásenme as ás», escápaselle a Salma. Ten as ilusións  dunha moza de 20 anos. Quere facer un máster en Relacións Internacionais. Nassima obsérvaa mentres fala. O seu soño é seguir aprendendo idiomas. 

Najat e Hiba xa están na Estrada para «esquecer e empezar de novo»

Nai e filla chegaron onte ás 8.00 horas ao aeroporto de Santiago

Fran Brea A Estrada / La Voz  13 de xaneiro de 2015

O sufrimento de Najat Dyani, muller marroquí que leva dez anos residindo na Estrada e que desde setembro loitaba por recuperar á súa filla, finalizou onte cando aproximadamente ás 8.00 horas aterraba no aeroporto de Santiago de Compostela coa súa filla Hiba.

Najat declarou onte sentirse «moi contenta, nunca na vida estíveno tanto» por poder descansar coa súa filla no seu domicilio despois de que no mes de setembro denunciase que o seu marido, sobre o cal versaba unha orde de afastamento sobre a muller e a nena, subtraese a Hiba cando esta estaba de vacacións en casa da súa avoa materna en Rabat. A pesar do cansazo acumulado Najat non podía esconder a súa inmensa alegría cando recordaba como o pasado xoves volvía ver á súa filla en Marrocos, «estou esgotada pero os fillos son os fillos e sempre se loita por eles. Foi unha época moi difícil, pasei momentos moi duros, pero todo se esqueceu cando volvín vela e comprobei que estaba ben» manifestou. Agora que xa están de volta na Estrada Dyani di que o que queren é «esquecer e empezar de novo coa nosa vida aquí, empezar de cero, por fin estamos xuntas.». Neste sentido para Hiba ten moita importancia o colexio, e de feito a pequena xa onte quería acudir a clase para ver ás súas amigas e amigos, «Hiba xa quería asistir ao colexio, pero xa lle dixen que primeiro había que descansar, pero mañá -referíndose a hoxe- si que acudirá a clase» aseguraba a súa nai. Como a finais da pasada semana adiantase o avogado Manuel Varela, quen representou a Najat durante o proceso, cando se coñeceu a noticia de que se produciría a entrega da menor á súa nai un dos primeiros obxectivos é que Hiba sexa recoñecida por profesionais, «de saúde véxoa ben, está máis tranquila ao estar coa súa nai porque se sente protexida, pero quero que a vexan os médicos para asegurarnos de que todo está ben e que a experiencia vivida non lle deixará secuelas traumáticas» indicou Najat.

Agradecida polo apoio

Na tarde de onte tamén se producía outro instantánea moi esperada. Najat e Hiba atopáronse con Manuel Varela para que este puidese coñecer á pequena pola que tanto traballou durante estes últimos meses. Dyani non dubidou en agradecer a Varela todo o que fixo para que este momento fose unha realidade, do mesmo xeito que a toda a xente que a apoiou que fixeron que «nunca me sentise soa».

Un camiño difícil que se comezou a solucionar co acordo logrado en Marrocos

O proceso para que Hiba regresase ao seu domicilio da Estrada non foi fácil, e polo camiño tivéronse que realizar moitas xestións, nas que participaron figuras políticas de organismos estatais, para conseguir un final feliz para Najat. O punto crave para logralo foi a viaxe que Manuel Varela realizou a Marrocos a principios do mes de decembro para negociar un acordo de devolución. Alí puido establecer conversacións co avogado do pai de Hiba, apoiado polas autoridades españolas no país, e tras varios días de negociacións puido regresar a España cun acordo firme para que a entrega da menor realizásese.

Desde que se anunciou a consecución dese acordo ata que Najat puido ver á súa filla pasou aproximadamente un mes, no que se estableceron varias datas que por diversos motivos se foron pospondo, «foron momentos complicados, porque primeiro me dixeron que vería á miña filla o 24 de decembro, logo o 31 e finalmente o 8 de xaneiro. Era difícil estar no mesmo país que Hiba e non poder vela» manifestou Najat, quen engadiu que «houbo que facer moito papelorio, falar coa policía e acudir a xulgados, agora por fin o sufrimento acabou e podo gozar da miña filla». E afirmou ter «ganas de volver traballar e esquecer o ocorrido. Son problemas que che pon a vida dos que tes que aprender e loitar para solucionalos».

Kiansumba, el hombre que saltó la valla... en patera

El Premio Alfonso Carlos Comín premia el activismo de un inmigrante que huyó del Congo

Walter Oppenheimer Barcelona 10 DIC 2014 - El País

Gustave Kiansumba tiene 42 años y vive en Bilbao, adonde llegó en 2009. El suyo fue un largo viaje que empezó en 2001 en su país, la República Democrática del Congo, del que huyó de la guerra y para poder seguir estudiando Agronomía. Entonces no sabía que, tras casi una decena de intentos inútiles por saltar las vallas que separan Melilla y Ceuta de Marruecos o llegar a nado hasta Melilla desde Nador, lo conseguiría en 2009, cuando decidió probar suerte en una patera.

El premio Alfonso Carlos Comin (1933-1980), que recuerda la figura singular de un político que se definía como “cristiano en el partido y comunista en la Iglesia”, ha recaido en Kiansumba como símbolo de la perseverancia de tantos africanos que buscan un futuro mejor.

En 2001 se fue de un Congo desestabilizado por la guerra. “Conseguí ir a Camerún y matricularme pero no tenía medios económicos para estudiar y no tenía beca”, explica en un hotel de Barcelona en vísperas de la entrega del premio, esta noche.

Fui fuerte y perseverante. Tenía un sueño y lo he conseguido

“Fui a buscar trabajo a Nigeria y participar en el movimiento asociativo pero tenía el problema de la lengua: domino bien el francés pero no puedo con el inglés”. Luego serían Níger, Libia, Argelia, Mali.

“Al final llegué a Marruecos, ya con la idea de ir a Europa. Atravesé la valla dos veces en Melilla pero la Guardia Civil me deportó: abrieron la puerta de la valla y me dejaron en manos de los marroquíes”, explica. En 2005 le deportaron al desierto.

Alcanzó Tarifa en patera. “Al llegar, los que tenían dinero se fueron en autobús y, los que no, fuimos a un restaurante para que avisaran a la Cruz Roja”. Acabó en el Centro de Internamiento de Extranjeros “que es una cárcel”. Al mes le enviaron a un centro de refugiados en Cádiz y de allí se fue a Bilbao porque quería ir a Francia y tenía “un amigo de sufrimiento”.

El amigo estaba en realidad trabajando en el campo en Lleida y él se quedó dos noches al raso hasta que un hombre del que solo quiere decir que se llama Iñaki y tiene unos 50 años le ayudó y le puso en contacto con la comisión de refugiados.

Ahora está a la espera de que le concedan asilo político y se dedica a enseñar francés y a lo de siempre, el activismo: “La fundación ha querido dar el premio a las víctimas de las vallas de Melilla y de Ceuta. Sí, somos víctimas, pero yo no me siento orgulloso de ser víctima: me siento orgulloso de ser activista, de luchar por los derechos humanos, la dignidad de la persona, la libre circulación. Víctima es una persona indefensa. Sí, me han deportado, me han pegado. Pero fui fuerte, tenía paciencia, perseverancia, y tenía un sueño y lo he conseguido porque he luchado, no solo por mi sino por todos. Y sigo luchando contra la injusticia, contra el clasismo”, proclama.

Si un español va a Alemania es un emprendedor. Yo soy un emigrante

¿Son racistas los españoles? Gustave Kiansumba se resiste a generalizar. “Me gusta hablar directamente de la gente, de mi vecino, de mis educadores sociales que me gustan mucho, o de mis orientadoras que, hasta hoy, aún me quieren”.

Elogia a Alemania porque “sabe gestionar la llegada de inmigrantes”. “Eso es lo que falta aquí. Aquí los políticos hablan mal de los inmigrantes. Nos acusan de crear paro. Nos sacan del sistema sanitario. Pero olvidan que podemos trabajar pero no nos queda pensión: se queda en los bolsillos de los que nos acogieron. Esas personas que nos quitan los derechos os quitan los vuestros poco a poco. De eso voy a hablar en mi discurso”, adelanta.

“La inmigración hoy es una consecuencia de lo que Europa ha creado en África”, denuncia. “No salimos porque queremos pero se dice que si un chico español se va a Alemania es un joven emprendedor y cuando nosotros salimos somos emigrantes”, se queja. “Pero si viene una chica de Senegal o un chino y compran casa aquí, no son inmigrantes. Solo se visibiliza a los pobres. Están jugando con nosotros como con balones. En Ceuta y Melilla se visibiliza a los que no tienen dinero, porque son pobres. A los que entran con dinero, a los que hacen negocio con los españoles, no se les visibiliza”, se lamenta.

“Nunca he pensado que voy a ser famoso pero siempre he pensado que tengo que ser útil. No soy una persona política. Solo un activista que denuncia cosas injustas. Aunque sea en el barrio”, concluye, orgulloso.